လၢႆးလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸိုင်ႈတႆးပေႃႇပဵၼ်မႃး ၵူၼ်းမိူင်းၼႂ်းၸိုင်ႈတႆး ၵူႈၸိူဝ်ႉၵူႈၶိူဝ်းၼႆႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵဝ်းလႅၼ်၊ မၢၼ်ႈၶဝ်တိၵ်းတဵင် ၸုပ်ႇလိူတ်ႈလႄႈတင်ႈဢဝ်ပီ-1956 ၼီႈၼၼ်ႉတူင်ႉတိုၼ်ႇသၢၼ်ႈ

" လၢႆးလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸိုင်ႈတႆးပေႃႇပဵၼ်မႃး "

     ၵူၼ်းမိူင်းၼႂ်းၸိုင်ႈတႆး ၵူႈၸိူဝ်ႉၵူႈၶိူဝ်းၼႆႉ ၵွပ်ႈပိူဝ်ႈဝႃႈ လႆႈၶၢမ်ႇတၢင်းလူင်ပွင်ၸိုင်ႈၵဝ်းလႅၼ်၊ မၢၼ်ႈၶဝ်တိၵ်းတဵင် ၸုပ်ႇလိူတ်ႈလႄႈတင်ႈဢဝ်ပီ-1956 ၼီႈၼၼ်ႉတူင်ႉတိုၼ်ႇသၢၼ်ႈ

ၶတ်းမႃး ၼိူဝ်လူင်းပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ။   ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း ယူႇၼႂ်းတူင်ႇဝူင်းမၢႆမီႈသေ တိုၵ်းယွၼ်း လွင်ႈသုၼ်ႇလႆႈသုၼ်ႇပဵၼ်ၸိုင်ႈတႆး ၵူၼ်းမိူင်းၸိုင်ႈတႆး ၽၢႆႇၼိုင်ႈသမ်ႉ ဢဝ်လွင်ႈၾိုင်ႈငႄႈလိၵ်ႈလၢႆးသေသူၼ်းတုမ်မႃး။ မိူၼ်ၼင်ႇ"ၸဝ်ႈၶိူဝ်းတႆး(ၸဝ်ႈၵဵင်းတုင်)ယၢမ်းလဵဝ်ၸဝ်ႈၶိူဝ်းသိူဝ်"တႅၼ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈ "ႁုတူဝ်တတႆးႁဝ်း၊ လၢႆးၽၼ်းမိူင်း၊ သိူဝ်ၽိူၵ်ႇငိူၵ်ႈငၢင်းလၢႆး" ၸိူဝ်းၼႆႉသေ သူၼ်းတုမ်ၵူၼ်းမိူင်းတႆးမႃးယူႇယဝ်ႉ။ မိူၼ်ၼင်ႇ လုၵ်ႈႁဵၼ်း ၸၼ်ႉၸွမ်ၶဝ်ၵေႃႈ ၽွမ်ႉၵၼ်သေ ဢွၼ်ၵၼ်တႅမ်ႈဢွၵ်ႇ ၽိုၼ်လိၵ်ႈ ''တႆးၼုမ်ႇ"

လွင်ႈမိူင်းတႆး ထုၵ်ႇသင် ၸဵပ်းသင်လၢႆလၢႆသေ သူၼ်းတုမ်မႃး။ မိူၼ်ၼင်ႇလုင်းထုၼ်းမိၼ်ႉ(လၢင်းၶိူဝ်း) ၵေႃႈတႅမ်ႈဢွၵ်ႇၽိုၼ်လိၵ်ႈ "ၸိုင်ႈတႆးတေပႆတၢင်းသဵၼ်ႈလႂ်" ၸိူဝ်ႈၼႆႉသေ သူၼ်းတုမ်သၢၼ်ၶတ်း လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃးပီ-1957 ၼီႈ လိူၼ်မေႇ(16)ဝၼ်း ထိုင်(19)ဝၼ်း၊ ၵူၼ်းမိူင်းတႆးလႄႈ ၸဝ်ႈၾႃႉဢၼ်ႁၵ်ႉၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈလႄႈဝၢၼ်ႈမိူင်းၶဝ် ၵမ်ႈၽွင်ႈ(500)ပၢႆ ႁေတ်းပၢင်ၵုမ်(ၵွၼ်ႇၾလႅၼ်ႉ) တီမိူင်းယႆသေ တႅပ်းတတ်းလႆႈမႃးတႃႇတေၵႅတ်ႇၶႄႁႄႉၵင်ႈသုၼ်ႇလႆႈၸိုင်ႈတႆးယႃႇႁႂ်ႈလူႉလႅဝ်ႁၢႆလၢႆၵႂႃႇၼၼ်ႉ။ လုၵ်ႈႁေၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶဝ်ၵေႃႈ ဢဝ်ၽိုၼ်လိၵ်ႈ ဢၼ်ဝႃႈ-"ဢၼ်တုမ်ႉတိူဝ်ႉ သုၼ်ႇလႆႈ မိူင်းတႆး လုလႅဝ်" ၼၼ်ႉသေတၢင်ႇၼႄ တီႈၼႂ်းလုမ်းလူင် ပႃႇလိႇမၢၼ်ႇ  ဝဵင်းယၼ်ႇၵုင်ႇ မႃးယူႇယဝ်ႉ။

ၵူၼ်းမိူင်းၸိုင်ႈတႆးၼႆႉ ယူႇၼႂ်းၶွပ်ႇဝိူင်းဢူပတေႇသေတိုၵ်းမႃး သေတၵေႃႈ လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈ ၶဝ်ၼႆႉ ၼိုင်ႈၶႅၼ်းတဵၵ်းတဵင်မႃး လိူဝ်ၵဝ်ႇလႄႈ လိူဝ်သေယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼႆႉ ဢမ်ႇမီးသင်ထႅင်ႈယဝ်ႉ။ ႁၼ်ထိုင်ၸိူင်ႉၼင်ႇၼႆသေၸွင်ႇလိူၵ်ႈဢဝ်သဵၼ်ႈတၢင်းယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၶဝ်ႈပွႆးတိုၵ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။

 မိူဝ်ႈဢၼ်လုၵ်ႈႁဵၼ်း ၸၼ်ႉၸွမ် ၶဝ်လႄႈ သင်ႇၶႃႇ ရႁၢၼ်းၶဝ် ဢွၼ်ၵၼ်ၼႄၵၢင်ၸႂ် ယူႇၼႂ်းၶွပ်ႇဝိူင်းဢုပတေႇသေတိုၵ်းမႃးၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်လူင်ပွင်ၸိုင်ႈမၢၼ်ႈၶဝ် ဢဝ်ဢုပတေႇ မၢႆ(ပုၵ်ႈမ)(5) ဢၼ်ဝႃႈ "လွင်ႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၸိုင်ႈမိူင်း"ၼၼ်ႉသေတီႉၺွပ်းလုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶဝ်လႄႈ သင်ႇၶႃႇရႁၢၼ်း ၶဝ်သႂ်ႇၶွၵ်ႈသေ ၵမ်ႈၽွင်ႈၼၼ်ႉ ဢဝ်ၵွင်ႈယိုဝ်းတၢႆပႅတ်ႈယူႇယဝ်ႉ။

  ၵွပ်ႈၼႆလႄႈယူႇၼႂ်းဢုပတေႇ သေတိုၵ်းဢမ်ႇလႆႈယဝ်ႉ ဢၼ်ဝႃႈၼၼ်ႉ ႁုႁၼ်မႃးတႅၵ်ႇတႅၵ်ႇလႅင်းလႅင်းလႄႈ ထိုင်ပီ-1958ၼီႈ  လိူၼ်မေႇ(21)ဝၼ်းၼၼ်ႉၸွင်ႇလႆႈလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ပူတ်းပွႆႇၸိူဝ်ႉၸၢတ်ႈ ယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၵိူတ်ႇဢွၵ်ႇမီးမႃးယဝ်ႉ။  ဢွၼ်တၢင်းသုတ်း 

"ၸဝ်ႈၼွႆႉ" ဢွၼ်ႁူဝ်ပူၵ်းၸင်ႈတပ်ႉသိုၵ်း(ၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၢၼ်ၵွၼ်းၶေႃၸိုင်ႈတႆး)ယူႇယဝ်ႉ။ ပေႃးဝႃႈပိုၼ်ၽၢဝ်ႇ လွင်ႈယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇ လုၵ်ႉၽိုၼ်ႉၼႆၵေႃႈ ၵႃႈပဵၼ်ၵူၼ်းမိူင်းၵူႈၸိူဝ်ႉၵူႈၶိူဝ်း ၵူႈထၢၼ်ႈထၢၼ်ႈ ၵူႈၸၼ်ႉၸၼ်ႉ ၼႂ်းၸိုင်ႈတႆးၼႆႉ- ဢွၼ်ၵၼ်တူင်ႉတိုၼ်ႇ သၢၼ်ၶတ်း လူင်ပွင်ၸိုင်မၢၼ်ႈၶဝ်မႃးႁၢဝ်ႉႁၢဝ်ႉႁဵင်းႁႅင်း။ မိူဝ်ႈတေႇၸပူၵ်းတင်ႈ တပ်ႉသိုၵ်း ၼုမ်ႇသုၵ်းႁၢၼ်ၼႆႉ 

ၵူၼ်းမီး(130) ၵေႃႉ၊ ၵွင်ႈမီး(17) လဝ်း၊ ၵွင်ႈဢၼ်ၵူၼ်းသူင်ႇသိမ်းဝႆႉၸိူဝ်းၼၼ်ႉလႄႈ-ၵွင်ႈသတ်ႉယၢမ်း၊ ႁွၵ်ႇ၊ လႅဝ်း၊ ၸိူဝ်းၼၼ်ႉဢွၼ်ၵၼ်ယိပ်းတိုဝ်းတေႇငဝ်ႈတိုၼ်းႁွၼ်းမႃႈယူႇယဝ်ႉ။

 မိူဝ်ႈတေႇၸပူၵ်းတင်ႈ ၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၢၼ်ၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ပေႃႈလဵင်ႉ ၵုင်ႇၼ မိူင်းတူၼ် မီးၸႂ်ၸေႇတၼႃႇၸွႆႈထႅမ် ႁႅင်းငိုၼ်းတွင်းသေ၊ ဢၼ်ၶဝ်ႈပႃးၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၼၼ်ႉ- ပူႇႁဵင်ၵုင်းပဝ်း။ ဢူးပိင်ႇၺႃႇ။ ၸဝ်ႈႁၢၼ် ၼွႆႉဢိၼ်း၊ ၸဝ်ႈႁၢၼ်လၶိၼ်ႇ(ၸိူဝ်ႉၶိူဝ်းယၢင်း) ၸၢႆးပမွင်ႇ မိူင်းပွၼ် ယၢမ်းလဵဝ်ႁွင်ႉ(သိူဝ်ၼုမ်ႇ) သိူဝ်ႈၵျၢမ်းမိူင်းၼွင် ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ"ပူႇၶွင်းသၢမ်တၢဝ်ႉ" ပူႇလွႆၸဝ်ႈႁႆႈ မိူင်းလၢႆးၶႃႈ၊ ပေႃႈထဝ်ႈၸွမ်တႆး မိူင်းပၼ်ႇ၊  ၽူႈဢွၼ်ႁူဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢွၼ်ၵေႃႇသၢင်ႈမႃးယူႇယဝ်ႉ။

တီႈမိူင်းတႆးပွတ်းႁွင်ႇ ၼၼ်ႉၵေႃႈ မိူဝ်ႈပီ-1321 ၼီႈ လိူၼ်သိပ်းဢဵတ်းမႂ်ႇ(11)ၶမ်ႈၼၼ်ႉ ပူဝ်ႇမွင်ႇ၊ သိူဝ်ဝၼ်းႁွင်ႉ-ၸၢႆးေၵျႃႇထုၼ်း၊ သိူဝ်လဵၼ်း၊ ႁွင်ႉ-ၸၢႆးလဢွင်ႇ၊ ပူဝ်ႇၵၢင်းယုမ်း ႁွင်ႉ-ပူဝ်ႇလူင်ဝီႉလိင်ႇ ပၢင်လူင်၊ လုင်းၶုၼ်မႁႃႇ မိူင်းယႆ၊ ၶဝ်ႁဵတ်းပၢင်ၵုမ် တီႈဝဵင်း၊ ဢိူင်ႇလွႆမေႃႇ၊ ၼႂ်းၶေႃႈတဵပ်းတတ်း ပၢင်ၵုမ်ၶဝ်ၼၼ်ႉ တႃႇတိုၵ်းၽူႈၶဵၼ် တပ်ႉမၢၼ်ႈ တီႈတၢင်ႉယၢၼ်း၊လႄႈ ၶႃႈသဵဝ်ႈ၊ ဢွၼ်ၵၼ် ႁွမ်ႁႅင်းသိုၵ်းသေ တိုၵ်းတၢင်ႉယၢၼ်း၊ ဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႇ၊ ၼမ်ႉပွင်ႈ တေႃႇထိုင်လႃႈသဵဝ်ႈ၊ တီႈၶမ်သိုၵ်းတႄႉတႄႉၼၼ်ႉ ပဵၼ်တီႈ လွႆပၢင်ၽြႃး၊ ဝဵင်းတၢင်ႉယၢၼ်း၊ သိမ်းလႆႈၶၢဝ်းတၢင်း(27)ဝၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ ၵွပ်ႈဝႃႈဢေၼ်ႁႅင်းၵေႃႈဢမ်ႇၵိုင်ႇတၢၼ်ႇၵၼ် သေပိူင်ၼိုင်ႈ၊ သမ်ႉမီးၵၢၼ်ႁၼ်ပၢႆးမိူင်းလၢႆလၢႆၵူၺ်းၵေႃႈပိူင်ၼိုင်ႈ၊ ဢမ်ႇပေႉၽူႈၶဵၼ်လႄႈ လႆႈဢွၼ်သုၼ်ႉပၢႆႈဢွၵ်ႇသေ-ႁွမ်ႁႅင်းၵွင်ႈႁႅင်းၵူၼ်း ၵဵပ်းၶွၼ်ႇယႃႈၽိၼ်ႇ။ ပူဝ်ႇမွင်ႇသမ်ႉထုၵ်ႈဢွၵ်ႇ ၸွႆႈထႅမ်လၢႆးလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ တႅင်ႈၶမ်း(42)တႅင်ႈလႄႈ ၵွင်ႈ(300)လဝ်း၊ ယႃႈၽိၼ်ႇ တႃႇၵႃး(30)လမ် ဢွၼ်ၵၼ်လူင်းၵႂႃႇမိူင်းထႆး၊ တႃႇၵႂႃႇသိုဝ်ႉၵွင်ႈလႄႈ တႃႇၵႂႃႇႁူမ်ႈႁွမ်းၵၼ်တင်းၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၢၼ်ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

 မိူဝ်ႈၽွင်း ယၢမ်းၼၼ်ႉ- လုၵ်ႈႁဵၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶဝ်မိူၼ်ၼင်ႇ ၸၢႆးပၼ် ႁွင်ႉ-ၸၢႆးလူး၊ သိူဝ်ထႅၼ်ႈ ၶဝ်ၸိူဝ်းၼႆႉ ၽႅဝ်မႃးတီႈၸဝ်ႈၼွႆႉ ၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၢၼ်ၶဝ်ယူႇယဝ်ႉ၊ ၵူၺ်းၵႃႈ ၼႂ်းတပ်ႉသိုၵ်ႈ ၼုမ်ႇသုၵ်းႁၢၼ်ၼၼ်ႉ ၵွပ်ႈဝႃႈပၢႆးဝူၼ်ႉတိုၵ်ႉၼုမ်ႇ ဢမ်ႇမီးလွၵ်းပိူင်မဵဝ်းသင်။

  ၸဝ်ႈၼွႆႉၵေႃႈ-ဢဝ်ဢႃႇၼႃႇၵေႃႉလဵဝ် ဢွၼ်ႁူဝ်၊ ဢမ်ႇဢၼုၺၢတ်ႈ ပိုတ်ႇၽုၺ်ႇ တီႇမူဝ်ႇၵရေႇၸီႇ၊ တၢင်းႁၼ်ထိုင်ၵူၼ်းလူင်ၼင်ႇၵၼ် ဢမ်ႇမိူၼ်ၵၼ်လႄႈ လုၵ်ႈႁေၼ်းၸၼ်ႉၸွမ်ၶဝ်ၵမ်ႈၽွင်ႈ ၽၢတ်ႇဢွၵ်ႇၼႂ်းၸုမ်း ၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၼ် "ၸဝ်ႈၼွႆႉ" သေမႃးသဝ်းထင်ယူႇ မိူင်းၽၢင်လႄႈ လုင်းၶုၼ်မႁႃႇထူပ်းတင်းၸၢႆးထုၼ်းဢေးယဝ်ႉ ၸုတုမ်ၵၼ်ၶိုၼ်ႈမိူဝ်းမိူင်းယွၼ်း၊ တႅမ်ႈလိၵ်ႈမွၵ်ႇ ပူဝ်ႇမွင်ႇ ႁႂ်ႈလူင်းမႃးၸူးၶဝ် ၸင်ႇဢုပ်ႇၵၼ်တေႇတင်ႈၶိုၼ်ႈ(S.S.I.A) "တပ်ႉသိုၵ်းလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃၸိုင်ႈတႆး" တီႈမိူင်းယွၼ်း၊ ၸႄႈတွၼ်ႈ ၵဵင်းတုင်၊ မိူဝ်ႈပီ-1960ၼီႈ၊ လိူၼ်ဢေႇပိူဝ်ႇ(25)ဝၼ်းၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

 လၢႆးလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉယိပ်းၵွင်ႈၵၢင်ႇၸိုင်ႈတႆးၼႆႉ တႄႇမိူဝ်ႈပီ-1958ၼီႈမႃး၊ လုၵ်ႉဝၢၼ်ႈလႂ် ဝၢၼ်ႈၼၼ်ႉ ဢိူင်ႇလႂ်ဢိူင်ႇၼၼ်ႉမိူင်းလႂ်မိူင်းၼၼ်ႉဢွၼ်ၵၼ်ႁွမ်ႁႅင်းသိုၵ်းသေၶဝ်ႈမႃးၼႂ်းထိူၼ်ႇယူႇယဝ်ႉ။

မိူၼ်ၼင်ႇပွတ်းဢွၵ်ႇၶူင်းၼႆႉၵေႃႈဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ်ႈၾႃႉ မိူင်းလႅမ်း ႁွင်ႉ "ၸဝ်ႈမွမ်ႇထၢတ်ႈၶမ်း" ဢွၼ်ႁူဝ်ၼႂ်းထူင်ႉမေႃႇၾႃႉ မိူင်းလိူၼ်းလႄႈသင်၊ တၢင်ႉယၢၼ်း၊ မိူင်းၵၢဝ်၊  ၼမ်ႉလဝ်း၊ မိူၼ်ၼင်ႇ ငႃးသႅင်မိူင်း ႁွင်ႉ-ပူႇၶွင်းၼႃးဝၢႆ၊ ပေႃႈလမ်ႈႁူင်မၢင်း ၶဝ်  ႁွမ်သိုၵ်းသေလုၵ်ႉၽိုၼ်ႉလႄႈသင်၊ တီႈမိူင်းသူႈၼႆၵေႃႈ ၸၢႆးပၢၼ်မႂ်ႇ ႁွင်ႉ-ပူႇမိူင်းၼမ်ႉၵတ်း ဢွၼ်ႁူဝ်လႄႈသင်။

တၢင်းမိူင်းႁႃႉ မိူင်းႁႅင်း သမ်ႉ မိူၼ်ၼင်ႇ ၸၢႆးၶႆႈၶိူဝ်း၊ ပူဝ်ႇသိူဝ်ယဵၼ်း၊ ဢၼ်ပဵၼ် ပူႇမိူင်းၶွၼ်ၶူၵ်ႉ ဢိူင်ႇၼႃးဝႃႇ၊ တီႈမိူင်းယႆ ၵေႃႈမုၼ်ၸဝ်ႈ ၵျွင်းသႅင် ၸဝ်ႈသေႃးၽၼ၊ မုၼ်ၸဝ်ႈၼေႃႇမျႃႉၶဝ်လႄႈသင်၊ တီႈဝၢၼ်ႈပုင်ႇၼၼ်ႉ ပူဝ်ႇမူင်သႅင်သႂ် -သိူဝ်လဵၵ်း လႄႈသင်၊ တၢင်းဝၢၼ်ႈၸၢမ်ၵေးသီးၵေႃႈ ၸွမ်ၶုၼ်ႁၢၼ် သၢင်ႇဢွၼ်ႇ ဢွၼ်ဢဝ်လုၵ်ႈၼွင်ႉမၼ်း (30)ပၢႆ ဢိၵ်ႇပႃးၵွင်ႈၵၢင်ႇ ဢွၵ်ႇပၢႆႈၶဝ်ႈထိူၼ်ႇလႄႈသင်၊ ၸဝ်ႈသိူဝ်ၽိူၵ်ႇ ၵေးသီးၶဝ်လႄႈသင်။

  တီႈသွင်ၵေး  ၵေႃႈ ဢၼ်ပဵၼ်သေႃးပီႇတ  ၼွင်ႉၸၢႆႈပူႇႁဵင်သွင်ၵႄးဢွၼ်ႁူဝ်ၵူၼ်း(30)ပၢႆလႄႈတင်းပူဝ်ႇငႃးမိူင်း ႁွင်ႉ-ပူႇသြႃႇသၢင်ႇၵႅင်းလႄႈသင်၊ တီႈဝၢၼ်ႈသူပ်းတုင် ပူႇၸရေးသၢင်ႇၼေႇ ဢၼ်ႁွင်ႉၸိုဝ်ဝႃႈ”ပူဝ်ႇသိူဝ်ၶၢဝ်” လႄႈသင်၊ တီႈလွႆၶိူဝ်း ပူဝ်ႇၼၢၼ်သႅင် ဢွၼ်ႁူဝ်လႄသင်၊ ဢိူင်ႇၼႃးမၢၵ်ႇႇၶေႃ “ပူဝ်ႇသၢင်ႇၶိူင်ႇ” ဢွၼ်ႁူဝ်ယႄႈသင်၊  တၢင်းဝၢၼ်ႈၸၢင်ႉ မိူင်းယႆၵေႃႈ ဢၼ်ပဵၼ် ပူဝ်ႇလူး၊ ပူဝ်ႇသိူဝ်ၶၢမ်ႇမိူင်း  ႁွင်ႉ ပူႇမိူင်းပႃႇသႃ ၊ ပူႇမိူင်းတိူၼ်း၊ ပူဝ်ႇမင်ႇၵလႃႇ ၊ ပူဝ်ႇၸၢမ်သွမိႇ၊ ပူဝ်ႇသိူဝ်လႄႇမိူင်း ဝၢၼ်ႈၸေႈလႄႈသင် ၊ တၢင်းလၢၼ်ႇတႂ်ႈၼႃးၼၢင်းသမိႉ ပူဝ်ႇမၢၼ်ႇႁိူင်းလႃႉ ၊ တၢင်းဝၢၼ်ႈၵၢတ်ႈ ၊ မိူင်းပၢတ်ႇ၊ မိူင်းတွမ်း ၊မိူင်းမႃး သမ်ႉ ပူဝ်ႇတေႇဝိၼ်ႇ ဢွၼ်ႁူဝ် လႄႈသင်  တၢင်းၶုမ်ႇပၢင် ၵဵင်းလိူၼ်သမ်ႉ ပူဝ်ႇၵေႃးၶမ်း  ႁွင်ႉ  ၸၢႆးယွတ်ႈမိူင်း  လႄႈသင်။ 

တၢင်းလွႆလူင်ၼမ်ႉသၼ်ႇ  ပူဝ်ႇပၢၼ်းဢွင်ႇ၊ ပူဝ်ႇၼု ၶဝ်ဢွၼႁူဝ်လႄႈသင်၊ တၢင်းမိူင်းၵႅတ်ႈ  သမ်ႉ-ပူႇပၢၼ်း လၢင်ႉထွင်ႇ၊ ပူဝ်ႇသၢင်ႇၵေႃး၊ ပူဝ်ႇတေႇယ၊ ပူဝ်ႇသူႉၶဝ်တူင်ႉႉၼိုင်လႄႈသင်၊ တၢင်းမိူင်းၵိုင် သမ်ႉ ပူဝ်ႇၵၢၼ်းႁွၵ်ႇ၊ပူဝ်ႇသိူဝ်းလမ် ၼႃးၽုၺ်းၶဝ်တိူငိႉၼိုင်လႄႈသင်၊  တၢင်းမိူင်းယွၼ်း မိူင်းလၢင်း သမ်ႉ ႁူဝ်ပဝ်ႈၵွၼ်းၸိူင်း ႁွင်ႉ-မူဝ်ႁိူင်းၶဝ်တိူင်ႉၼိုင်လႄႈသင်။

တၢင်းၵဵင်းတုင်သမ်ႉ မုၼ်ၸဝ်ႈ ဢူးးၵုၼ်ႇတလ ႁွင်ႉ - ၸဝ်ႈငႃးၶမ်း ဢွၼ်ႁူဝ်လႄႈသင်၊ တၢင်းပႅတ်ႇၵၢင်ႉသမ်ႉ ၸဝ်ႈၼေႃႇမိူင်း ဢွၼ်ႁူဝ်လေႈသင်၊  ဢုၼ်ႇၸင်ႈ၊ ၶုၼ်မိၼ်ႉ၊ ၽႃႇလင်ႇ ၵဵင်းတုင်၊ႁူဝ်ပဝ်ႈသႅင်ဝၼ်းၶဝ် ၸိူဝ်းၼႆႉ ဢွၼ်ႁူဝ်တူင်ႉႉၼိုင်ဝႆႉၼႂ်းၸေႈတွၼ်ႈ ၵဵင်းတုင်လႄႈသင်၊  တၢင်းသႅၼ်ဝီပူဝ်ႇလၢဝ်းဝူးဝၢၼ်ႈမၢၵ်ႇဢွၼ်ႁူဝ်ၵူၼ်း(300)ပၢႆတူင်ႉၼိုင်လႄႈသင်။

ႁဵတ်းၸိူင်ႉႉၼႆၵႂႃႇ လၢႆးလိုၵ်ႉၽိုၼ်ႉ ၸုမ်းဢွၼ်ႇၸုမ်းဢိတ်း မီးဝႆႉၸိုဝ်ႈၽႂ်ႇၸိုဝ်ႈမၼ်း ပႆႇမီးမူႇမီးပိူင် ပႆႇၸုပႆႇတုမ်ၵၼ် လႆႈႁၼ်ဝႆႉၼင်ႇၼႆယူႇယဝ်ႉ။

တပ်ႉသိုၵ်းလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃလွင်ႈပူၵ်းတင်ႈမႃး ၵွင်ႇၸီႇပွင်ၵၢၼ်(S.S.I.A)တပ်ႉသိုၵ်းလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃ ၸိုင်ႈတႆးမိူဝ်ႈပီ(1960)ၼီႈ၊လိူၼ်ဢေႇပူဝ်ႇ[25]ဝၼ်းၼၼ်ႉ-

1.လုင်းၶုၼ်မႁႃႇ(မိူင်းယႆ)                              ႁူဝ်ပဝ်ႈလူင်။

2.ၸၢႆးထုၼ်းဢေး(မိူင်းၼၢင်း)                        ၵႅမ်ႁူဝ်ပဝ်ႈ။

3.သိူဝ်ၶၢၼ်ႇ                           ၽူႈၸတ်းၵၼ်ၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ။

4.ၶုၼ်ၵျႃႇၼု(သႅင်သိုၵ်း)         ၵႅမ်ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်   ထီႉ[1]။

5.ၸၢႆးယွတ်ႈ                            ၵႅမ်ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်   ထီႉ[2]။

6.ၸၢႆးပၼ် (ပိုၼ်းတႆး)                                  ၽူႈၵပ်းသိုပ်ႇ။

7.သိူဝ်ထႅၼ်ႈ                                             ၵႅမ်ၽူႈၵပ်းသိုပ်ႇ။

8.ပူဝ်ႇမွင်ႇ                                               ၽူႈပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း။

9.သိူဝ်ဝၼ်း                                      ၵႅမ်ၽူႈပွင်ၵၢၼ်သိုၵ်း။

10.သိူဝ်လဵၼ်း                              ၽူႈပွင်ၵၢၼ်ၽၢႆႇၵမ်ႉၸွႆႈ။

11.ၸၢႆးၼၼ်ႇတႃႇ                 ၵႅမ်ၽူႈပွင်ၵၢၼ်ၽၢႆႇၵမ်ႉၸွႆႈ။

12.ၸၢႆးၶမ်းမျၢတ်ႈ                                 ၵေႃႇမီႇတီႇၵမ်ႉၸွႆႈ။

13.ၸၢႆးထုၼ်းၸိင်ႇ(သိူဝ်ၶိူဝ်း)                    ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉ။

14.ၸၢႆးလၵျေႃႇ(လၢင်းၶိူဝ်း)                  ၵႅမ်ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉ။

15.ၸၢႆးၽၢင်ၶမ်း                          ၽူႈပွင်ၵၢၼ်ၽၢႆႇယူႇလီ။

16.ၸၢႆးၵျေႃႇၶိၼ်ႇ (ၸၢမ်ႇမိူင်း)                         ၶူးမေႃယႃ။

17.ၸၢႆးပႁၢၼ်ႇ (သိူဝ်ၾႆး)           တပ်ႉႁူမ်ႇလူမ်ႈငဝ်ႈငုၼ်း။

18.ၸၢႆးၸေႃးၺုၼ်ႉ (သၢႆဝၼ်း)                   ၽူႈၸွပ်ႇၶၢဝ်ႇ။

19.ၸၢႆးပၼ်ၺႃး (သၢႆမိူင်း)                     ၵႅမ်ၽူႈၸွပ်ႇၶၢဝ်ႇ။

20.ၸၢႆးၺုၼ်ႉ(ၶုၼသီႇရိ)       ၽူႈပွင်ၵၢၼ်ၽၢႆႇတေႃႉသူင်ႇ။

21.ၸၢႆးတၢၼ်းၵျေႃႇ                            ၵႅမ်ၽၢႆႇတေႃႉသူင်ႇ။

22.ၸၢႆးမွင်ႇ                                         ၵႅမ်ၽၢႆႇတေႃႉသူင်ႇ။

23.ၸဝ်ႈသူၺ်ႇလူႇ                 ၽူႈပွင်ၵၢၼ်ၽၢႆႇၼွၵ်ႈမိူင်း။

24.ၶုၼ်တေႃႇတႃႇ(ပီႇလီႇ)          ၽူႈပၼ်တၢင်းဝူၼ်ႉၶႂ်ႈၸႂ်။

         ဝၢႆးႈသေပူၵ်းတင်ႈမႃးတပ်ႉသိုၵ်းလွတ်ႈလႅဝ်းသဝ်းၶေႃတီႈမိူင်းယွၼ်း ၸႄႈတွၼ်ႈၵဵင်းတုင်သေယဝ်ႉ ၽႅၼ်ၵၢၼ်သူၼ်းတုမ်မိူင်းၵဵင်းတုင် ဢွၼ်တၢင်းသုတ်းၼၼ်ႉ ဢၼ်ပဵၼ်ၸဝ််ႈသိူဝ်ထႅၼ်ႈ ၺႃးပွႆးတိုၵ်း ႁၢဝ်ႉႁၢဝ်ႉႁႅင်းႁႅင်းလႄႈ -မၼ်းၵေႃႉလဵဝ်ၽၢတ်ႇပိူၼ်ႈသေ ၶမ်ဝႆႉ ၶမ်ဝဝႆႉၼႂ်းႈထိူၼ်ႇ(7)ဝၼ်းဢမ်ႇလႆႇႈၵိၼ်ၶဝ်ႈ မၢၼ်ႇတႃမၼ်းတူၵ်းႁၢႆသေဢမ်ႇၸၢင်ႈၵႂႃႇ ဢမ်ႇႇႁၼ်တႃၼၼ်ႉၵေႃႈၺႃးမႃးယဝ်ႉ။

  ဝၢႆးသေသူၼ်းတုမ်လႆႈယဝ်ႉ သုပ်ႇၶိုၼ်ႈမႃးသူၼ်းတုမ်မေႃႇၾႃႉ မိူင်းလိူၼ်းၼၼ်ႉ လႆႈတိုၵ်းၵၼ်တင်း - ၵႃႇၵွႆႇယေး မူးသိူဝ်း(လႃးႁူႇ) ၶဝ်လႄႈဢၼ်ပဵၼ်ၶူးမေႃယႃ ၵျေႃႇၶိၼ်ႇ (ၸၢမ်ႇမိူင်း)ၼၼ်ႉ လႆႈၽၢတ်ႇပိူၼ်ႈၵႂႃႇၶမ်ဝႆႉၼႂ်းထိူၼ်ႇ[3]ဝၼ်း ဢမ်ႇလႆႈၵိၼ်လႄႈၺႃးမိူဝ်ႈၼမ်ႉၼွင်းၶၢဝ်းႁိုဝ်ႉၼၼ်ႉ လႆႈလူၺ်းၶၢမ်ႈ ၼမ်ႉၶႃ ပူၼ်ႉမႃးၽၢႆႇႁွင်ႇၼမ်ႉၶႃသေ မႃးႁႃၸုမ်းတပ်ႉသိုၵ်းဢမ်ႇႁၼ် လႆႈလတ်းထိူၼ်ႇမႃး လုၺ်းၶၢမ်ႈၼမ်ႉၶူင်းထႅင်ႈပွၵ်ႈၼိုင်ႈ ၸွင်ႇတေမႃးၺႃး ၸုမ်းတပ်ႉသုၵ်းၶိုၼ်းယူႇယဝ်ႉ။ မိူဝ်ႈၽွင်းပႆႇလႆႈႁၼ် ၵေႃႉႁၼ်ၸၢမ်ႇမိူင်းမႃးၽႅဝ်ၼၼ်ႉ ထၢင်ႇဝႃႈတၢႆယဝ်ႉ ဝႃႈၼင်ႇယူႇယဝ်ႉ၊ ဝၢႆးၼၼ်ႉသိုပ်ႇၶၢမ်ႈၶူင်းမႃးသူၼ်းတုမ်တၢင်း ၼမ်ႉလဝ်း ၊ မိူင်းၵၢဝ်၊ တၢင်ႉယၢၼ်း၊ မိူင်းတွမ်း၊ မိူင်းမႃး၊ သႅၼ်ဝီ၊ ၼမ်ႉသၼ်ႇ၊ ၼမ်ႉၶမ်း၊ မိူင်းသူႈ၊ မိူင်းၼွင်၊ လွႆၶိူဝ်း၊ ဝၢၼ်ႈပၢၼ်း၊ သီႇပေႃႉ၊ ၸိူဝ်းၼႆႉသေ။ ထိုင်မႃးမိူဝ်ႈပီ-1961 ၼၼ်ႉ၊ ၽွတ်ႈႁႅၼ်းပူၵ်းတင်ႈလႆႈမႃးတပ်ႉၵွင်မၢႆ[1]သေ။ ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉပဵၼ်ၸဝ်ႈထဝ်ႈ ႁွင်ႉ-ပူဝ်ႇၵၢင်းယုမ်း။ ၸၢႆးၵျေႃႇၶိၼ်ႇႁွင်ႉ-ၸၢမ်ႇမိူင်း သမ်ႉပဵၼ် ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်ၽၢႆႇသိုၵ်းသေ ၵူၼ်းပွင်းမီးမွၵ်ႈ(500)ပၢႆယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးသေၽွတ်ႈႁႅၼ်းတပ်ႉၵွင် [4] ယဝ်ႉ၊ ၸင်ႇသိုပ်ႇလူင်းမႃးၽွတ်ႈႁႅၼ်းထႅင်ႈ တပ်ႉၵွင်[1] တီႈဝၢၼ်ႈလွႆၶိူဝ်း၊ ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉၵွင်မၢႆ[1] ပဵၼ်ပူႇသြႃႇသၢင်ႇၵႅင်း ဢၼ်ႁွင်ႉဝႃႈ- ပူႇငႃးမိူင်း။ လၢဝ်လႅင်းပဵၼ်ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်ၽၢႆႇသုိၵ်းယူႇယဝ်ႉ။ တပ်ႉၵွင်မၢႆ(1)ၼၼ်ႉ တူၵ်းပုၼ်ႈၽွၼ်းမိူင်းသီႇပေႃႉ၊ မိူင်းလူင်း၊ လွႆၶိူဝ်း၊ ၼမ်ႉလၼ်ႈ၊သွင်ၵႄး ၸိူဝ်းၼႆႉယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇသိုပ်ႇပူၵ်းတင်ႈ တပ်ႉၵွင်မၢႆ[2]ဢၼ်ၸဝ်ႈသိုၵ်းငႃးသႅင်းမိူင်း ပဵၼ်ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉ၊ တူင်ႉၼိုင်ၼႂ်းမေႃႇၾႃႉမိူင်းလိူၼ်းမႃးယူႇယဝ်ႉ။ ဝၢႆးၼၼ်ႉ ၸင်ႇလူင်းၵႂႃႇၽွတ်ႈႁႅၼ်းထႅင်ႈ တပ်ႉၵွင်မၢႆ[3]တီႈမိူင်းၸၢင် ၸႄႈတွၼ်ႈ မိူင်းသူႈ၊ ၽူႈၵွၼ်းတပ်ႉပဵၼ်ၸၢႆးပၢၼ်မႂ်ႇ၊ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်ၽၢႆႇသိုၵ်း။

  ပဵၼ် ၸၢႆးၶမ်းမျၢတ်ႈလႄႈ တူင်ႉၼိုင်ၼႂ်းမိူင်းသူႈ၊ ၵေးသီး၊ မိူင်းၼွင်၊ မိူဝ်ႈၽွင်းယၢမ်း ပူၵ်းတင်ႈတပ်ႉၵွင်ၼၼ်ႉ ဢဵၼ်ႁႅင်းသိုၵ်းတေမီးမႃးမွၵ်ႈ(2000)ပၢႆယူႇယဝ်ႉ။ ထိုင်မႃးပီ-1961ၼီႈ လိူၼ်သႅပ်ႉတိမ်ႇပိူဝ်ႇ[1]ဝၼ်းၼၼ်ႉ သိူဝ်ၶၢၼ်ႇ ၽူႈၸတ်းၵၢၼ်ၵူႈလွင်ႈလွင်ႈ ၼႂ်း(လလသၶ) ၵႂႃႇႁူပ်ႉထူပ်း ၵွၼ်းၸိူင်းယဝ်ႉ၊ ဢွၼ်ၵၼ်ႁဵတ်းပၢင်ၵုမ်သေ ၸင်ႇၸုတုမ်ဢဝ် ၸုမ်းဢွၼ်ႇၸုမ်းဢိတ်းလႄႈ-ၼႂ်းတပ်ႉသိုၵ်း ၼုမ်ႇသိုၵ်းႁၢၼ် ၵမ်ႈၽွင်ႈ ၼႂ်းတပ်ႉသိုၵ်း(လလသၶ) ၵမ်ႈၽွင်ႈ တႄႇတင်ႈမႃး တပ်ႉၽွမ်ႉႁူမ်ႈၸိုင်ႈတႆး ၼၼ်ႉယူႇယဝ်ႉ။

သုပ်ႇတႅမ်ႈတၢင်ႇ - 

 ၾိုၼ်ဢိင်- ပိုၼ်းမိူင်းတႆးသဝ်းၶေႃ